घुंगरांचा नाद पुन्हा घुमला…

The sound of the ankle bells resonated once again…

लावणी सम्राज्ञी शांताबाईंच्या पुनर्वसनाला तीन वर्षे पूर्ण; एका व्हायरल व्हिडिओने बदलले आयुष्य, सामाजिक संवेदनशीलतेचा आदर्श ठरलेला संघर्ष

ठळक मुद्दे

बसस्थानकावर भीक मागणाऱ्या ज्येष्ठ लावणी कलावंताला मिळाला सन्मानाचा आधार

सामाजिक कार्यकर्ते अरुण खरात यांच्या सातत्यपूर्ण पाठपुराव्याने बदलले आयुष्य

शासन, प्रशासन, लोकप्रतिनिधी आणि समाजाच्या एकत्रित प्रयत्नातून पुनर्वसन

लोककलावंतांच्या आयुष्याविषयी समाजाने नव्याने विचार करण्याची वेळ

Rajendara C. Salkar, Portal, वृत्तवेध ऑनलाईन,Jun27Sat 17.30 Pm.By  सालकर राजेंद्र 

कोपरगाव :काळाच्या ओघात टाळ्यांचा कडकडाट थांबतो… रंगमंचावरील प्रकाशझोत मंदावतो… घुंगरांचे सूरही शांत होतात. पण कलाकाराच्या मनात कला कधीच मरत नाही. ती जगत राहते, फक्त तिची दखल घेणारे डोळे कमी होतात. अशीच एका महान लोककलावंताची कहाणी म्हणजे ज्येष्ठ लावणी गायिका व नृत्यांगना शांताबाई कोपरगावकर (शांताबाई लोंढे) यांचा जीवनप्रवास.

जून २०२६ मध्ये त्यांच्या पुनर्वसनाला तीन वर्षे पूर्ण झाली. तीन वर्षांपूर्वी कोपरगाव बसस्थानकावर दोन वेळच्या अन्नासाठी भीक मागणारी ही वृद्ध महिला म्हणजे एकेकाळी महाराष्ट्राच्या तमाशा विश्वावर अधिराज्य गाजवणारी लावणी सम्राज्ञी आहे, यावर अनेकांचा विश्वास बसत नव्हता. पण एका व्हायरल व्हिडिओने केवळ त्यांची ओळखच परत मिळवून दिली नाही, तर त्यांचा हरवलेला सन्मानही परत आणला.

व्हायरल व्हिडिओने बदलले नशीब

जून २०२३ मध्ये कोपरगाव बसस्थानकावर अत्यंत दयनीय अवस्थेत असलेल्या शांताबाईंचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाला. खान्देशातील तमाशा फड मालक शेषराव नाना यांनी हा व्हिडिओ सामाजिक कार्यकर्ते व कलाप्रेमी अरुण खरात यांच्याकडे पाठवला. त्यांनी दोन दिवस कोपरगावभर शोध घेऊन शांताबाईंचा शोध लावला.

पहिल्या भेटीतच त्यांनी शांताबाईंशी तासन्‌तास संवाद साधला. “या रावजी बसा भावजी…” ही त्यांची गाजलेली लावणी पुन्हा गाऊन घेतली. त्या क्षणी वृद्धापकाळ, गरिबी आणि उपेक्षेच्या सावटाखालीही त्यांच्या आवाजातील सूर अजून जिवंत असल्याचे महाराष्ट्राने पाहिले. हा व्हिडिओ आणि शांताबाईंची व्यथा फेसबुकवर प्रसिद्ध होताच हजारो लोक भावूक झाले. समाजमाध्यमांनी एका उपेक्षित कलावंताचा आवाज पुन्हा महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचवला.

“”कलेचा आवाज कधी मरत नाही… समाजाने तो ऐकायची तयारी ठेवली, तर इतिहास पुन्हा जिवंत होतो.”

प्रथम उपचार… मग पुनर्वसन

शांताबाईंची प्रकृती पाहून अरुण खरात आणि डॉ. अशोक गावित्रे यांनी कोणतीही औपचारिकता न पाहता त्यांना तातडीने शिर्डी येथे वैद्यकीय उपचारासाठी दाखल केले. त्यानंतर त्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्याची तपासणी करण्यात आली.

माजी आमदार स्नेहलता कोल्हे यांनी त्यांची भेट घेऊन सांत्वन केले. पुढे द्वारकामाई वृद्धाश्रमाने त्यांना कायमस्वरूपी निवारा दिला. वृद्धाश्रमाचे संचालक श्रीनिवास आणि सुधाभाभी यांनी त्यांना कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे स्वीकारले. अनेक सामाजिक संस्था आणि दानशूर व्यक्तींनी अन्नधान्य, कपडे आणि आर्थिक मदतीचा हात पुढे केला.

हनुमान थिएटरपासून बसस्थानकापर्यंत… नियतीचा क्रूर प्रवास

एक काळ असा होता की मुंबईच्या लालबाग-परळ येथील प्रसिद्ध हनुमान थिएटरमध्ये शांताबाईंच्या लावण्यांना “वन्स मोअर”ची दाद मिळत असे. भिका-भीमा सांगवीकर, शंकरराव कोचुरे, रसूल पिंजारी वडतीकर, धोंडू कोंडू सिंधीकर, हरिभाऊ अन्वीकर अशा नामांकित तमाशा फडांमध्ये त्यांनी प्रमुख नृत्यांगना आणि गायिका म्हणून लौकिक मिळवला.

पुढे त्यांनी स्वतःचा “शांताबाई कोपरगावकर लोकनाट्य तमाशा मंडळ” सुरू केले. त्या काळी त्यांच्या फडावर ५० ते ६० कलाकार आणि कामगारांचा उदरनिर्वाह चालत होता. खान्देश, उत्तर महाराष्ट्र आणि नगर-नाशिक परिसरात त्यांच्या कार्यक्रमांना प्रचंड मागणी होती.

मात्र नियतीने वेगळेच पान लिहिले होते. अल्पशिक्षित असल्यामुळे आर्थिक व्यवहारांमध्ये त्यांची फसवणूक झाली. वयोमान वाढले, कार्यक्रम कमी झाले, कमाई थांबली, घर गेले आणि शेवटी उपजीविकेसाठी भीक मागण्याची वेळ आली.

“ज्या हातांवर कधीकाळी रसिकांनी नोटांची उधळण केली, त्याच हातांना वृद्धापकाळात मदतीसाठी पुढे करावे लागले… यापेक्षा मोठी शोकांतिका कोणती?”

सामाजिक पाठपुरावा आणि प्रशासनाची संवेदनशीलता

शांताबाईंची कहाणी राज्यभर गाजल्यानंतर राज्य महिला आयोगाच्या अध्यक्षा रुपाली चाकणकर यांनी तातडीने दखल घेतली. तत्कालीन जिल्हाधिकारी सिद्धराम सालीमठ, जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी आशिष येरेकर यांनी वृद्धाश्रमात जाऊन त्यांची भेट घेतली.

अरुण खरात यांच्या सातत्यपूर्ण पाठपुराव्यामुळे कलाकार मानधन योजना, अंत्योदय रेशन कार्ड, संजय गांधी निराधार योजना, घरकुल योजना अशा अनेक शासकीय योजनांचा लाभ त्यांना अल्पावधीत मिळाला. प्रशासनाने केवळ कागदोपत्री काम न करता प्रत्यक्ष अंमलबजावणी केली, ही या प्रकरणाची मोठी जमेची बाजू ठरली.

मुख्यमंत्री सहायता निधीतून पाच लाखांचा आधार

ऑगस्ट २०२३ मध्ये मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि अजित पवार यांच्या उपस्थितीत शांताबाईंना मुख्यमंत्री सहायता निधीतून पाच लाख रुपयांचा धनादेश प्रदान केला. हा क्षण त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या सन्मानांपैकी एक ठरला.

पुढे जुलै २०२४ मध्ये शासनाच्या घरकुल योजनेअंतर्गत त्यांना घर मंजूर झाले. या प्रक्रियेतही अरुण खरात यांनी सातत्याने पाठपुरावा केला. नगरपालिका प्रशासनाने मंजुरीची प्रक्रिया पूर्ण केली.

औषधोपचारांचीही घेतली जबाबदारी

शांताबाईंच्या मानसिक आजारावर शिर्डी येथील मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. ओंकार जोशी यांनी उपचार केले. डोळ्यांची गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया नाशिक येथील तुलसी नेत्ररुग्णालयात करण्यात आली. कागदपत्रांची पूर्तता, उपचारांची व्यवस्था आणि सर्व समन्वयासाठी अरुण खरात व डॉ. अशोक गावित्रे यांनी विशेष परिश्रम घेतले.

आजचा प्रश्न… उद्याच्या कलाकारांचा

शांताबाईंची कहाणी आनंदाचा शेवट असलेली असली तरी ती अनेक अस्वस्थ करणारे प्रश्न उपस्थित करते. लोककलेसाठी आयुष्य वेचणाऱ्या कलाकारांच्या उतारवयाची जबाबदारी नेमकी कोणाची? टाळ्यांचा कडकडाट थांबल्यानंतर कलाकारांचे आयुष्य समाज विसरून जातो का? कला संपते की समाजाची कृतज्ञता?

आजही राज्यात अनेक ज्येष्ठ लोककलावंत आर्थिक विवंचनेत जीवन जगत आहेत. त्यांच्यापर्यंत शासनाच्या योजना पोहोचत नाहीत. समाज त्यांची दखल घेत नाही. शांताबाईंच्या प्रकरणाने हा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आणला आहे.

वृत्तवेध

घुंगरांचा नाद फक्त रंगमंचावर नसतो… तो समाजाच्या विवेकातही घुमला पाहिजे!

शांताबाई कोपरगावकर यांच्या पुनर्वसनाचा प्रवास हा केवळ एका ज्येष्ठ लावणी कलावंताचा विजय नाही; तो संवेदनशील समाजाचा विजय आहे. एका व्हायरल व्हिडिओने सुरुवात झाली खरी, पण त्यानंतर एका सामाजिक कार्यकर्त्याची चिकाटी, डॉक्टरांची माणुसकी, प्रशासनाची तत्परता, लोकप्रतिनिधींची साथ आणि समाजाच्या सहकार्यामुळे एका उपेक्षित कलाकाराला पुन्हा सन्मानाने जगण्याची संधी मिळाली.

पण प्रत्येक शांताबाईच्या आयुष्यात असा एखादा अरुण खरात असेलच, याची शाश्वती नाही. म्हणूनच लोककलावंतांसाठी कायमस्वरूपी सामाजिक सुरक्षा, आरोग्य विमा, निवारा आणि सन्मानाने जगण्याची हमी देणारी यंत्रणा उभारणे ही काळाची गरज आहे.

कारण कलाकार फक्त मनोरंजन करत नाही; तो समाजाची संस्कृती जिवंत ठेवतो. आणि संस्कृती जपणाऱ्या हातांना वृद्धापकाळी आधार मिळाला नाही, तर तो आपल्या समाजाचाच पराभव ठरेल.

शांताबाईंच्या घुंगरांचा नाद आज पुन्हा घुमत आहे… तो रंगमंचावर नाही, तर समाजाच्या अंतःकरणात. त्या नादाने आपल्याला एकच प्रश्न विचारला आहे—“टाळ्या वाजवणारा समाज, संकटातही कलाकाराच्या पाठीशी उभा राहणार का?”याच प्रश्नाचे उत्तर पुढील पिढीचा सांस्कृतिक इतिहास ठरवणार आहे.