कोपरगाव :“जीवंत नदी की गटार?”—हा सवाल आज गोदावरीच्या काठावर उभा राहिल्यावर प्रत्येकाच्या मनात निर्माण होतो. एकेकाळी पवित्र मानली जाणारी आणि ‘दक्षिण वाहिनी गंगा’ म्हणून ओळखली जाणारी गोदावरी आज अस्वच्छतेच्या विळख्यात सापडून अक्षरशः गुदमरते आहे. कचऱ्याचे ढीग, सांडपाण्याचे प्रवाह आणि दुर्गंधीने व्यापलेले नदीपात्र—हीच सध्याची भीषण वस्तुस्थिती आहे.
“नदी स्वच्छतेच्या नावाखाली दर आठवड्याला राबवले जाणारे प्रामाणिक उपक्रम, आणि प्रत्यक्षात कचऱ्याचे साम्राज्य!”—गोदावरीच्या सध्याच्या अवस्थेचे यापेक्षा नेमके चित्रण असूच शकत नाही. एकीकडे श्रमदान, स्वच्छता मोहिमा आणि फोटोसेशनचा गाजावाजा; तर दुसरीकडे नदीपात्रात साचणारी घाण, सांडपाणी आणि निर्माल्याचा वाढता मारा—ही दरीच आजच्या व्यवस्थेच्या अपयशाची साक्ष देत आहे.
कटू असले तरी सत्य स्पष्ट आहे—कितीही आठवडे स्वच्छता केली, तरी नदी स्वच्छ होणार नाही. कारण नदीत घाण टाकण्याची प्रक्रिया ही रोजची, सातत्याने चालणारी आहे; आणि स्वच्छता मोहिमा या अधूनमधून होणाऱ्या. आठवडाभरात साचणारा कचरा आणि आठवड्यातून एकदा होणारी मोहीम यामधील प्रचंड तफावत हीच मूळ समस्या आहे. त्यामुळे हे उपक्रम चांगले असले, तरी ते केवळ तात्पुरते समाधान देणारे—निर्मूलनाचा पर्याय अजिबात नाहीत.
बंधाऱ्यामुळे साचलेले पाणी हा प्रदूषणाचा केंद्रबिंदू बनला आहे. पाणी वाहत नसल्याने घाण सडते, दुर्गंधी वाढते आणि नदीचा श्वास अक्षरशः गुदमरतो. “पाणी आहे म्हणजे नदी जिवंत आहे” हा समज धोकादायक ठरत आहे. नदी जिवंत राहते ती प्रवाहामुळे—आणि तोच इथे हरवला आहे.
स्थिती आणखी गंभीर करणारी बाब म्हणजे शहरातील सांडपाणी कोणतीही प्रक्रिया न करता थेट नदीत सोडले जात आहे. त्यातच श्रद्धेच्या नावाखाली निर्माल्य आणि प्लास्टिकचा ढिगारा नदीत टाकला जातो. नियम आहेत; पण अंमलबजावणीचा ठावठिकाणा नाही. परिणामी, गोदावरीचे रूप दिवसेंदिवस विद्रूप होत आहे.
आता उपाय स्पष्ट आहेत—पण त्यासाठी धाडस आणि इच्छाशक्ती हवी. सांडपाण्यावर प्रक्रिया करणारे अत्याधुनिक प्रकल्प उभारणे, घाटांवर कायमस्वरूपी निर्माल्य संकलन केंद्रे सुरू करणे, कचरा टाकणाऱ्यांवर कठोर दंडात्मक कारवाई करणे आणि सीसीटीव्हीद्वारे सतत देखरेख ठेवणे—ही पावले तातडीने उचललीच पाहिजेत. तसेच बंधाऱ्याचे पाणी नियोजनबद्ध पद्धतीने सोडून नैसर्गिक प्रवाह राखणे अत्यावश्यक आहे.
मोठ्या पुलापासून लहान पुलापर्यंत संरक्षण भिंत, पाण्याचा नियंत्रित प्रवाह आणि साचलेल्या पाण्याच्या शुद्धीकरणासाठी स्वतंत्र यंत्रणा—या उपाययोजना केवळ कागदावर न राहता प्रत्यक्षात उतरल्या, तरच बदल दिसेल.
महत्त्वाचे म्हणजे—“एकट्या बिबट्याचे हे काम नाही!” प्रशासन, स्थानिक संस्था, सामाजिक संघटना आणि सर्वसामान्य नागरिक—सर्वांनी मिळूनच हा लढा द्यावा लागणार आहे. जबाबदारी टाळून चालणार नाही; प्रत्येकाने स्वतःपासून बदल घडवावा लागेल.
गोदावरी ही केवळ नदी नाही—ती आस्था, संस्कृती आणि जीवनरेखा आहे. तिचा श्वास गुदमरू देणे म्हणजे आपल्या भविष्यातील पाण्यावरच घाला घालणे होय.
आता घोषणांचा गजर थांबवा—ठोस कृतीला सुरुवात करा. अन्यथा, उद्या गोदावरी केवळ नकाशावर उरेल!
चौकट
“आठवड्याची स्वच्छता आणि रोजची घाण—या दरीतच गोदावरीचा श्वास गुदमरतोय!”“श्रमदान, फोटोसेशन आणि घोषणांचा गाजावाजा—पण नदीत मात्र कचऱ्याचेच साम्राज्य!”“पाणी साचले की नदी मरते—प्रवाह थांबला, की गोदावरीचा जीवच अडकतो!”“सांडपाणी थेट नदीत सोडणे म्हणजे पर्यावरणाशी उघडपणे गद्दारीच!”“नियम कागदावर, अंमलबजावणी शून्य—हीच आजच्या प्रदूषणाची खरी कारणीभूत!”“ही स्वच्छता नाही, तर मनाची तात्पुरती समजूत—प्रश्नाच्या मुळावर घाव नाही!”“एकट्या दुकट्याचे हे काम नाही—नदी वाचवायची असेल, तर सगळ्यांनी मैदानात उतरले पाहिजे!”“घोषणांनी नाही, तर तंत्रज्ञान, नियोजन आणि कडक कारवाईनेच गोदावरी वाचणार!”
