कोपरगाव : विकासाच्या गडगडाटात मातीचा आवाज हरवतोय… आणि त्या आवाजाबरोबर परंपराही! ‘कलाकार’ म्हणजे फक्त रंगमंच, लाईट्स आणि प्रसिद्धी—अशीच एकांगी व्याख्या आजच्या समाजाने मान्य केली आहे. पण गोदावरीकाठी अजूनही एक परंपरा शांतपणे, निष्ठेने आणि अभिमानाने जिवंत आहे—सालकर (गुरव) कुटुंबाची “नादपरंपरा”!
ही कला कुठल्याही विद्यापीठात शिकवली जात नाही…ना कोणत्याही प्रमाणपत्राने मोजली जाते…ही रक्तात असते, श्वासांत वाढते आणि आयुष्यभर जगली जाते!सनईचे मंगल सूर, चौघड्यांचा घुमणारा नाद, तुतारीचा अभिमान आणि बासरीचा कोमल स्पर्श—हे केवळ वादन नाही, तर संस्कृतीचा जिवंत ठेवा आहे. या सुरांनीच सण-समारंभांना मंगलता दिली, पण त्या सुरांचे खरे शिल्पकार मात्र आजही उपेक्षित!
इतिहास साक्ष देतो—पाच पिढ्यांपूर्वी पेशव्यांनी सालगावचे मूळ नीलकंठ असलेल्या सालकर (गुरव) कुटुंबाला दैत्यगुरु श्री शुकलेश्वर देवस्थान येथे सनई-चौघड्याच्या सेवेसाठी आणले. पण इथेच थांबले नाही… मंदिराची देखभाल, पूजाअर्चा, दिवाबत्ती, महाशिवरात्र, लग्नविधी—सर्व जबाबदाऱ्या त्यांच्या खांद्यावर देण्यात आल्या. सातत्याने तीन-चार पिढ्यांनी देव जपला आणि देवालय जपलं!
याचबरोबर, भक्तांच्या श्रद्धेचा धागा जपत बेलपान आणि पूजेसाठी लागणारी फुले घरपोच पोहोचवण्याची सेवा त्यांनी प्रामाणिकपणे निभावली. ही केवळ कामगिरी नव्हती… ही श्रद्धेची वाहतूक होती!
सव्वाशे वर्षे… तीन-चार पिढ्या…ना अपेक्षा, ना मोबदला—फक्त सेवा! पण काळाने पलटी घेतली…जिथे श्रद्धा होती, तिथे हिशोब आला!
देवस्थानाचे उत्पन्न वाढू लागले आणि अचानक परंपरेवर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले. नव्याने स्थापन झालेल्या ट्रस्टने सालकर (गुरव) कुटुंबाकडून मंदिराच्या देखभालीचा आणि उत्पन्नाचा अधिकार काढून घेतला. ज्यांनी देव जपला, त्यांनाच ‘पगारी नोकर’ बनवण्याचा प्रयत्न झाला!
हा केवळ अन्याय नाही…ही परंपरेवरची उघड लूट आहे! पण इथेच या कुटुंबाची उंची दिसते.संघर्ष नाही, संस्कार निवडले!अपेक्षा नाही, सेवा निवडली! आजही कुठलीही अपेक्षा न ठेवता सालकर (गुरव) परिवार श्री दैत्यगुरु शुक्राचार्य देवस्थान येथे गुढीपाडवा, गुरुपौर्णिमा,दसरा रामनवमी,गुरु शुक्राचार्य जन्मदिवस महाशिवरात्र ,श्रावणी सोमवार हर हर त्रिपुरी पौर्णिमा या उत्सवाच्या वेळी आपली सेवा रुजू करीत आहेत
परंपरेशी नाळ जिवंत ठेवत, नादाची अखंड ज्योत तेवत ठेवण्याचे काम ते आजही तेवढ्याच निष्ठेने सुरू आहे.मंदिराशी नाळ जिवंत ठेवत त्यांनी लक्ष केंद्रित केले आपल्या पारंपरिक सनई-चौघडा कलेवर. आजही आधुनिक काळाशी सुसंगत बदल करत ते लग्नविधींमध्ये उत्कृष्ट सेवा देत आहेत.
पण प्रश्न अजूनही भेडसावतो—ज्यांच्या सुरांनी आपले जीवन मंगल केले, त्यांना आपण काय दिलं? परंपरा जपणाऱ्यांना आपण सन्मान देतोय का, की फक्त उपयोग करून घेतोय? उद्या ही कला संपली, तर जबाबदार कोण?
वास्तव कडू आहे—आजच्या पिढीसमोर उपजीविकेचा प्रश्न उभा आहे.उद्या सनईचे सूर ऐकू येतील… पण ते ‘रेकॉर्डेड’ असतील!आणि त्या दिवशी…संस्कृतीचा एक जिवंत श्वास कायमचा थांबलेला असेल! म्हणूनच ही वेळ आहे—केवळ टाळ्या वाजवण्याची नाही, तर पाठबळ देण्याची! सन्मान, व्यासपीठ आणि आर्थिक स्थैर्य देण्याची! नाहीतर इतिहास आपल्याला माफ करणार नाही…कारण आपण जिवंत परंपरा मरू दिली, हे कलंक ठरेल!
कोपरगावच्या मातीतला हा अस्सल नाद जपायचा असेल,तर “न शिकलेल्या” पण मनाला शिकवणाऱ्या या सुरांना आजच मानाचा मुजरा करावा लागेल!
